BLIK op remember: een film over vergeten

tekst: Hannah Ackermans

De negentigjarige Holocaustoverlevende Zev Guttman (Christopher Plummer) woont in een typisch verzorgingstehuis, zijn vrouw is net overleden en hij lijdt aan dementie als hij op uitgebreide schriftelijke instructies van medebewoner Max Rosenbaum (Martin Landau) zijn tehuis verlaat. Hoewel het publiek van remember vooraf bekend zal zijn met de synopsis – Zev gaat op zoek naar de man die verantwoordelijk is voor de dood van zowel zijn als Max zijn familie in Auschwitz zeventig jaar daarvoor – duurt het een half uur voordat deze uitleg wordt geboden voor Zevs acties in de film. Op dat moment is hij al met de trein naar Cleveland gereisd, heeft hij een wapen gekocht en een oud-Nazi onder schot gehouden. Ondanks de aanwezigheid van actie en spanning, slaagt remember er grotendeels in om een ingetogen verhaal over leven na de Holocaust in beeld te brengen. Toch mist de film de gelegenheid om belangrijke vraagstukken aan de kaak te stellen over schuld, gerechtigheid en ouderdom.

Zevs dementie maakt hem bijna volledig afhankelijk van de instructies en voorbereidingen van Max om vier verschillende mannen af te gaan op zoek naar de moordenaar van hun families, wat hem direct tot een pion maakt in het ‘spel’ van Max. Vanaf het begin maakt dit duidelijk dat het verlangen naar wraak en gerechtigheid primair bij Max vandaan komt. Hoewel de reis van Zev ondanks alle voorbereidingen niet geloofwaardig is voor een persoon met dementie en dit de film met name naar het eind toe parten speelt, zet Christopher Plummer zijn karakter overtuigend neer met momenten van helderheid en verwarring. Ook de kenmerkende leugens van mensen met dementie om hun geheugenverlies te verbloemen vertalen zich goed in Zevs karakter, waardoor hij zich uit menig lastige situatie kan praten.

Opvallend is het uitblijven van flashbacks naar Zevs verleden, terwijl dat in de lijn der verwachting ligt zowel in films over de Tweede Wereldoorlog als over dementie. Flashbacks zijn immers een veelgebruikt stijlfiguur om herinneringen te laten zien in films. In combinatie met de vaak licht instabiele camera zorgt dit ervoor dat de kijker geen vast referentiepunt heeft om op te bouwen in de interpretatie van de gebeurtenissen. Hierdoor blijft de kijker ondanks Plummers intieme acteerwerk toch een buitenstaander in het innerlijke leven van Zev. Daarnaast biedt de afwezigheid van flashbacks de mogelijkheid om het leven in de huidige tijd aan te geven in plaats van zijn leven tijdens de oorlog. Hoewel de hoofdpersonages allemaal bejaarde mannen zijn, zijn generaties en familiair geheugen een terugkomend motief  in de verschijning van kinderen en kleinkinderen. Dit is geen film over de Holocaust, maar over het leven na de Holocaust. Een lovenswaardige keuze, vooral omdat de generatie die de oorlog heeft meegemaakt steeds kleiner wordt, zoals de regisseur aangeeft: “now is the last moment in time we can tell this story in the present tense.”

Lev ontmoet verschillende mensen tijdens zijn reis die samen een gevarieerd beeld geven van de Tweede Wereldoorlog en de invloed hiervan op mensen die de oorlog wel of niet hebben meegemaakt. Hoewel de dialogen tussen Zev en de mensen die hij opzoekt centraal staan, blijft de rol van symbolen en documentatie hierbij door de film heen van belang. Zevs keppeltje en ketting met davidster benadrukken zijn Joodse identiteit en op verschillende plekken zijn swastika’s te zien om de bestempeling van personen als (oud-)Nazi’s te bevestigen. Oude foto’s en nummers die in de oorlog getatoeëerd zijn op de armen dienen als bewijs voor het verleden in een concentratiekamp. Toch is het de herinnering die zegeviert boven de documentatie om een accuraat beeld te geven van het verleden.

Collectieve en persoonlijke herinneringen wisselen elkaar af, maar het belang van collectieve misdaad in de Tweede Wereldoorlog legt het altijd af tegen de persoonlijke wraaktocht die Zev uitvoert in opdracht van Max. De nutteloosheid van het verlangen tot persoonlijke afrekening – naar alle waarschijnlijkheid zal de dader binnen afzienbare tijd door ouderdom overlijden – versterkt de wraakgevoelens. Hoewel het ouder worden van zowel de slachtoffers als de daders van de Tweede Wereldoorlog in beeld wordt gebracht, leidt dit zelden tot reflectie. Belangrijke vraagstukken zoals de rol van ouderdom en geheugenverlies bij daders en slachtoffers en de invloed hiervan op schuld en verantwoordelijkheid blijven spijtig genoeg onbelicht, terwijl de film hier wel toe uitnodigt in thematisering en verhaallijn. Hoewel de film zoveel potentie biedt tot een ingetogen, reflectief narratief over de laatste mensen in deze tijd die de Tweede Wereldoorlog nog hebben meegemaakt, wordt er in een teleurstellend slot gekozen voor sensatie zonder reflectie. Het brok in mijn keel dat ik gedurende de film meerdere keren voelde, is daardoor volledig verdwenen als ik de bioscoop verlaat.

remember is vanaf 19 mei te zien in de bioscoop. Distributie: Paradiso Filmed Entertainment.